Friday, January 20, 2017

Хэн хариуцлага хүлээх ёстой вэ?

Өнөөдөр архи согтууруулах ундаа худалдахыг хориглосон шийдвэрийн сүүлийн өдөр.

2016 оны 1 сарын 16-ны өдөр Баянгол дүүрэгт 5 иргэн хордож нас барсан шалтгааныг тодруулахаар шинжилгээ хийх хугацаанд нийслэлд 3 хоногийн турш (1 сарын 18-20) архи, согтууруулах ундаа худалдахыг хориглосон шийдвэр гарчээ.[1] Харин шинжилгээний хариу өнөөдөр гарахаар хүлээгдэж байсан ч, албаныхан мэдээлэл хийсэнгүй.

Уг нь хүнсний аюулгүй байдал, чанар, стандартыг хянаж, сахиулах ёстой байгууллага, хариуцсан албан тушаалтан нь хариуцлага хүлээх ёстой байлтай. Гэтэл энэ шийдвэрээрээ уг байгууллагыг татвар төлөн санхүүжүүлдэг иргэдтэйгээ хариуцлага тооцсон  хэрэг боллоо. Энэ шийдвэрийн ард жижиг бизнес эрхэлдэг хичнээн аж ахуйн нэгжийн 3 өдрийн орлого тасарч, угийн хүнд байдалд байгаа бизнесийнхэнд нийт хэр их алдагдал авч ирснийг тооцоолж үзвэл хэдэн төгрөг болох бол? 9600 гаруй аж ахуйн нэгжийг шалгасан гэсэн мэдээллийг ашиглаад өдөрт хамгийн багадаа 20000 төгрөгийн орлого олдог гэж үзээд тооцоо хийвэл хамгийн багадаа 600-аад сая төгрөгийн алдагдал гарч байна.[2]

Түүнчлэн, эдгээр бизнесийн цаана хэдэн хүний орлого буурсан, хэдэн өдрийн цалин хасагдсан, хэдэн хүн амьдарлынхаа баярт үйл явдлыг тэмдэглэхээр төлөвлөсөн байснаа гэнэтийн энэ шийдвэрээс болж цуцалсан, гэх зэрэг нөлөөг яривал энэ тоо үүнээс хэд дахин өндөр болохыг төсөөлөхөд бэрх юм.  

Уг шийдвэрээс болж хэдэн аж ахуйн нэгж нууцаар ажиллаж, хэдэн чанаргүй архи дамаар зарагдсан бол? Хуулийн дагуу бүтээгдэхүүн худалдаж авч байгаа хүмүүс чанар стандартын шаардлага тавих эрхтэй бол, хууль бусаар худалдаж авч байгаа хүмүүс юу олдсоныг л авах нь тодорхой. Түүнчлэн хэвийн хуваарийн дагуу ажлаа гүйцэтгэдэг хэдэн ажилтан илүү цагаар ажиллаж, хэдэн ажилтан ар гэртээ хийх ажлаа хойшлуулсан бол? 352 ажилтан нийт 9600 гаруй аж ахуйн нэгж шалгасан гэж мэдээлснээс үзэхэд өдөрт 9-13 аж ахуйн нэгж шалгаж байсан эдгээр ажилтнуудад унтах цаг гаргахад ч хэцүү байсан бол уу.

Бараг архинаас болж хордсон эсэх нь ч тодорхойгүй байхад гаргасан энэхүү шийдвэр үнэхээр хачирхалтай бөгөөд хичнээн хүнд ямар үр дагавар, хэр хэмжээний зардал авчрахыг тооцсон эсэх нь эргэлзээтэй. Энэ янзаар Улаанбаатарт нэг эсвэл нэг хэсэг албан тушаалтан нийлээд зоргоороо шийдвэр гаргаж иргэдийн өдөр тутмын амьдарлын хэвийн байдлыг алдагдуулж, бусниулдаг жишиг тогтжээ.


Tuesday, December 27, 2016

ИРЭХ ОНД ЯАЖ БАЯЖИХ ВЭ?

Ингэвэл мөнгөтэй болно, тэгвэл бурзайна, баяжина гэх яриа, лекц, пост, имэйл, мессеж харагдах нь элбэг. Агуулгыг нь харахаар ажил хийнэ гэсэн үг хаана нь ч байхгүй. Гэтэл олон хүн итгээд, оролцоод, тараагаад байгааг бодоход ортой ч юм болов уу? Хэрэв ортой бол эдгээр хялбар аргаар олох орлого хаанаас бий болох вэ? Тун сонирхолтой асуулт. Учир нь эдийн засагт “үнэгүй хоол” байдаггүй.

Жишээ нь бүгдээрээ “Мөнгөтэй болох ном уншуулаад, арга чарга хэрэглээд” орлоготой болохоо хүлээгээд “зүгээр суувал” лав бүгд өлсөж үхэх байх. Айл өрх ном уншуулаад, хэн нь ч ажил хийхгүй бол бүгдээрээ өлсөж, даарахтай адилхан улсаараа зүгээр суувал идэх хоолгүй, өлсөж даарах л болно. Тэгэхээр “мөнгөтэй болгох хялбар арга” хэрэглэснээр улсын нийт орлого лав өсөхгүй байх. Учир нь эдгээр арга хэрэглэсэн зарим хүмүүс аргандаа найдаад биеийн амар харж, амардаг болвол эдийн засагт бий болох нийт орлого лав өсөхгүй, төдийгүй өмнөхөөсөө буурч мэдэх юм.

Ингээд бодохоор өмнөхөөсөө өсч, нэмэгдээгүй, магадгүй багассан орлогоос л хэн нь илүү хүртэх вэ гэдэгт эдгээр арга нөлөөлөх нь ээ. Үүнийг орлого дахин хуваарилалт гэдэг. Мөнгө олох хялбар аргыг хэрэглэсэнээр хэн нэгэн баяжиж байгаа бол тэр орлого нь хөдөлмөрлөж, бүтээж буй хүний орлогоос хасагдаж байгаа байх нь. Өөрөөр хэлбэл, “АЖИЛЛАХЫГ НЬ ЧИ АЖИЛЛА, ААХИЛАХЫГ НЬ БИ ААХИЛЪЯ” гэдэг аргууд гэж нэрлэмээр ч юм уу.

Маргаангүй орлого өсгөдөг өөр нэг арга бол илүү их, илүү бүтээмжтэй ажиллах юм. Дээрхээс ялгаатай нь ажил хийж олсон мөнгө бол өөрөө бүтээж бий болгосон орлого. Гутал үйлдвэрлэж олсон ч бай, гутал засаж олсон ч бай, гутал тосолж олсон ч бай адилхан л хувь хүний бүтээсэн орлого, ажил хийж олсон мөнгө. Ингээд бодохоор ажил хийж байгаа хүн бүр үйлдвэрийн эзэн ч бай, үйлчлэгч ч бай, өвлийн хүйтэнд самар аягалан зардаг нэгэн ч бай ялгаагүй орлого бүтээгчид юм. ХЭНЭЭС Ч ГУЙГААГҮЙ, ӨӨРӨӨ БҮТЭЭСЭН, ХЭНД Ч “МИНИЙХ” ГЭЖ БАРДАМ ХЭЛЭХ, АЖИЛ ХИЙЖ ОЛСОН МӨНГӨ САЙХАН. Ирэх онд сайн ажиллаж, их мөнгө олноо.

Tuesday, November 1, 2016

МОНГОЛЫН БАХАРХЛЫН ӨДРИЙН ТЭМДЭГЛЭЛ

Чингис хааны төрсөн өдөр бөгөөд Монголын бахархлын өдөр. Энэ өдөр манай улсын түүхэнд нэгэн агуу хүн төрж, Монголын төдийгүй дэлхийн түүхийг бичилцсэн билээ. Монгол хүний хувьд түүхээрээ, агуу их хаанаараа, өвөг дээдсээрээ бахархахын зэрэгцээ өнөөгийн Монгол Улс, хамтдаа оршин буй Монголчууд бас өөрийнхөө тухай эргэцүүлэн сууна. Тэр үед юуг зөв хийгээд Монгол Улс дэлхийг байлдан дагуулсан, хамгийн хүчирхэг улс байв, өнөөдөр юуг буруу хийгээд Монгол Улс бусдын дэмжлэггүй биеэ даагаад явж ч чадахгүй хөгжил дорой улс болов?

Өнөөдөр манай улсын эдийн засаг нь уналттай, өрийн дарамттай, бага орлого, өндөр ажилгүйдэлтэй, харин хүмүүс нь гайхширсан, айж түгшсэн бас горьдож найдсан байдалтай байна. Магадгүй, дээрх асуултыг асуух, эргэцүүлэхэд тохиромжтой цаг үе ч байж мэдэх юм. Багаасаа үзсэн түүхийн хичээлүүдийг эргээд санахаар хэн, хэзээ, хэдэн улс байлдан дагуулав, эсвэл ялсан уу, ялагдсан уу гэдэг талаар л мэдээллүүд байсан шиг. Харин бидэнд тэр үед Монголчууд хэрхэн амьдарч байсан, амь зуулга нь юун дээр тогтож байсан, хэрхэн ялж, бас хэрхэн ялагдаж явсан, үнэт зүйлс нь юу байв зэрэг мэдээлэл дутмаг байх шиг санагддаг.

Өнөөгийн удирдлагууд, улс төрийн гол намуудад итгэл алдарч, нэг хүчирхэг удирдагчтай байх нь зүйтэй гэж үзэх хүмүүс ч олширчээ. Мэдээж Чингис хаанаа санагалзан, тийм хүнээр удирдуулвал улс орон маань хөгжиж, хүчирхэгжинэ гэж санаснаас тэр биз. Гэвч асуудлын гол, амжилтын нууц нь хувь хүнээсээ илүүтэй түүний бий болгосон тогтолцоонд байсан болов уу. Чингис хааны тухай ном зохиол, кино, нэвтрүүлэгт дахин дахин дурьдагддаг хоёр зүйл бол хуулийн засаглал, урамшууллын шударга тогтолцоо юм.

Чингис хаан хүмүүсийн гол гол харилцааг зохицуулах хууль гаргаж, түүнийгээ тогтвортой хэрэгжүүлж байжээ. F. Hayek нэгэнтээ бусад хүмүүсийн үйл хөдлөлийг зөв таамаглах боломж олгодогт хууль, дүрмийн ач холбогдол оршдог гэж хэлсэн. Хууль тогтвортой бөгөөд хуулийн өмнө бүгд тэгш байснаар хуулийн засаглал дор эзэн хаан хүртэл дур зоргоороо авирлан хувь хүмүүсийн хүчин чармайлтыг үр дүнгүй болгохоос хамгаалж чаджээ.

Харин өнөөгийн Монголд, хүмүүсийн, эдийн засгийн харилцааг нэгбүрчлэн зохицуулах гэж оролдож, хуулиуд нь гарсан даруйдаа өөрчлөгдөж, хэрэгжилт нь хангалтгүй байна. Сүүлийн үед эрх баригч нам солигдох бүрт хуулиуд өөрчлөгддөг болох шинжтэй.

Чингис хаан мэдлэг, чадвартай, шударга ардтай байхыг хүсч байсан бөгөөд түүнд тохирсон шударга урамшууллын тогтолцоог бий болгосон байна. Эдийн засгийн ухаанд үүнийг “урамшуулал ажилладаг” гэдэг. Тэрээр “үл харгис, үнэнч шударга, цэгц журамтай эрдэм гүн, билэг хурц хүмүүсийг эрх биш сайшаан хүндлэх хэрэгтэй бөгөөд зусар бялдууч, элбэрэл журамгүй этгээдийг жигшин занах ёстой”[1] хэмээн хуульчилж, хэрэгжүүлж байжээ.

Харин өнөөгийн Монголд хэн илүүг шалгаруулах гэж эрмэлзэхийн оронд танилдаа тал засах,  тааруухнаа гомдоохгүй гэж хойшоо уралдсаар байхад бид яаж өсч, дэвжих билээ. Үүний улмаас, шалгарсан, дэвшсэн нэгнээ хүндэтгэх, бахархахын оронд хардаж, доромж үзэх нь элбэг. Хэрэв хэн илүү бүтээмжтэйг, хэн илүү хариуцлагатайг урамшуулдаг шударга тогтолцоотой байсан бол олон олон залуучууд “цүнх баригч” болохын оронд мэдлэг, чадвараа нэмэхийн төлөө хичээнгүйлэн хөдөлмөрлөж, өөр хоорондоо уралдан завгүй байх байсан. Түүнчлэн, түүнээс олон тооны залуучууд сурах ч үгүй, ажиллах ч үгүй, мэдлэг чадвартаа анхаарах ч үгүй хойш суун хойргошихгүй байсан болов уу.






[1] https://mn.wikipedia.org/wiki/Их_Засаг

Thursday, September 8, 2016

Бодрол

Өнгөрсөн хавар хичээлдээ унасан нэг оюутны хамаатан садангууд ирж багштай нь уулзаж байгаатай таарсан юм. Нилээд бухимдсан хоёр эрхэм орж ирэн багшаас яагаад унасан талаар тайлбар шаардав. Багш ч дүн гаргасан материалуудаа үзүүлж, дэлгэрэнгүй мэдээлэл өглөө. Үүний дараа өнөөх хоёр нилээд санаа нь зовнингуй буруугаа хүлээн, оюутныг зэмлэж байв. Багшаас та дүнгээ засаад өгч болохгүй юу? Өнөө цагт шударга хэн байгаа юм бэ? Та шударга зан гаргалаа гээд ямар хэрэгтэй юм бэ гэцгээж байгаа нь чих дэлслээ. Тэд "алга болсон" гээд байгаа “шударгатайгаа” нүүр тулаад, үгүй хийх гэж оролдож байгаагаа өөрсдөө анзаарсан бол уу. Гэхдээ гарахдаа нэгийг бодож итгэл өвөрлөн гарсан байх гэж найднам.

Ингээд энэ талаар нилээд бодлоо. Шударга байдал, бусдыг хайрлах сэтгэл, эр зориг энэ бүгдийг бид эргэн тойрноосоо хайгаад байна. Тэгээд байхгүй гэдэгт итгэчихээд заримдаа нүдэн дээр чинь байхад анзаарахгүй, анзаарсан ч заавал нэг хар хорон бодлоор үгүйсгэдэг болжээ. Ингээд эцэст нь эргэн тойрны хүмүүст эдгээр чанар алга гэсэн бодлоор өөрийн шударга бус үйлдлээ зөвтгөнө. Гэтэл эдгээр үнэт зүйлс бусад хүмүүст байх, байхгүй нь чухал биш, харин өөрт байна уу гэдэг нь л чухал юм. Кантын хэлснээр “хүн бүр эрхэм чанартай (үнэт зүйлстэй)” бөгөөд таны дотор хаа нэг газар заавал байгаа, олдохгүй байгаа бол тоосонд булаатай, дарагдаад байж л байгаа.

Хүн бүр эдгээр үнэт зүйлсийг өөртөө агуулан төрдөг. Тийм ч болохоор хүн бүрийн дотор бурхан бий гэдэг байх. Хүн бүр төрөхдөө шударга, энэрэнгүй, эр зоригтой байдагт эргэлзэж байвал нялх үрсийг хараарай. Харин хүн төрөхөөс заяасан гайхалтай сайхан үнэт зүйлсээ “дотооддоо гээхийн” хирээр тэр орон зайгаа энэ хорвоогийн хэрэгтэй хэрэггүй эд юмсаар нөхөх гэж дэмий л оролддог. Хүний дотоод үнэт зүйлс хүний оршихуйн үндэс бөгөөд сэтгэлийн дотоод хязгааргүй амар амгалан, баяр хөөрийг авчирдаг гэдэг. Харин түүнийг энэ хорвоогийн эд материалаар нөхөх боломж үгүй юм.

Эрээнтэй, бараантай энэ хорвоод буугаад мордохын цагт  таны мөн чанар, дурсамжаас өөр таны гэх юм юусан билээ. Хүн болж мэндлэхдээ өөрт заяасан хүмүний үнэт зүйлсээ гээчихэлгүй буцах л төрөхөөс үхэхийн хооронд хийх аяллын хүнд нь юм уу. Иймд үнэт зүйлсээ өөр дотроосоо тэмтчин хайхаас өөр гарц үгүй. Шударга, үнэн, энэрэнгүй, нигүүлсэнгүйг өөрөөсөө хайя. 

Sunday, April 17, 2016

Итгэлцэл ба эдийн засаг

Итгэлцэл алга хэмээн халаглах хүн олон. Арга ч үгүй биз. Аливаа хамтын ажиллагаа ямар нэгэн хэмжээгээр итгэлцэл агуулдаг бөгөөд эдийн засгийн тогтолцоо итгэлцэлгүйгээр үр ашигтай ажиллаж чадахгүй.
Хэн нэгэнд, эсвэл ямар нэг юманд итгэх итгэл гэж бий. Тухайлбал, хэн нэгэнд (субьектэд) итгэх итгэл нь өөртөө итгэх итгэл, хамтрагчдаа итгэх итгэл, төрд итгэх итгэл зэрэг байхад, юманд (обьектод) итгэх итгэлийн жишээ нь бүтээгдэхүүнд итгэх итгэл, тураах хөтөлбөрт итгэх итгэлээс авахуулаад шашинд итгэх итгэл, төрийн бодлогод итгэх итгэл зэрэг юм. Итгэлцэл гэдэг нь харилцан бие биедээ итгэнэ гэсэн утгатай тул субьектүүдийн хооронд л үүснэ. Хэн нэгэнд эсвэл ямар нэгэн зүйлд итгэх итгэл “байна” эсвэл “байхгүй”. Итгэл байгаа бол эргэлзээ байхгүй. Итгэлд зэрэглэл байхгүй. Бага зэрэг итгэж байна, бараг итгэж байна гэдэг нь “эргэлзээ их байна”, “эргэлзээ бага байна” гэсэн утгатай. Мөн “Итгэл үзүүлэх” гэдэг нь “итгэл байгаа” гэсэн баталгаа болохгүй. Та хэн нэгэнд таны итгэлийг олох боломж олгох гэж “итгэл үзүүлж” болно. Энэ нь та нөгөө тал итгэл даагаагүйгээс гарах зардал, эрсдлийг үүрэхэд бэлэн байна гэсэн үг.

Жорж Макдоналд нэгэнтээ “Итгэл хүлээх нь хайрлуулахаас ч илүү магтаал, хүндэтгэл” гэж хэлсэн байдаг. ХЭН НЭГНИЙ ИТГЭЛ БОЛ ТАНД ҮЗҮҮЛЖ БУЙ ХАМГИЙН ДЭЭД ХҮНДЭТГЭЛ ЮМ. Итгэл нь бий болж, бас алга болж болно. Тиймээс ч “итгэл алдах”, “итгэл олох” гэдэг ойлголтууд байдаг. Итгэлийг алдах амархан, олох хэцүү гэдэг. Яагаад итгэл олох хэцүү вэ? Итгэлийг гуйж, шаардаж, тушааж, эсвэл хүсч бий болгохгүй. Итгэл хүний дотор амьдарлын туршлагаас нь аяндаа бий болж, эсвэл үгүй болж байдаг. Заримдаа хэн нэгэнд итгэхийг хичнээн их хүсэвч, болдоггүй. Хэн нэгэнд итгэнэ энэ тэр гэж бодоо ч үгүй мөртлөө нэг мэдэхэд итгэлтэй болсон байх нь ч бий. Хайрладаг ч итгэдэггүй мөртөө, дургүй ч итгэдэг байх нь бий. Фредрих Ницше “Чамайг надад худал хэлсэнд би гутраагүй, харин үүнээс хойш чамд итгэж чадахгүй болсондоо гутарч байна” гэсэн нь ийм учиртай. Хэрэв итгэл хүссэнээр бий болдогсон бол хүн бүр өөртөө итгэлтэй байхсан. Гэтэл өөртөө итгэх итгэл хүртэл тухайн хүний амьдарлын туршлагаас бий болдог болохоор л өөртөө итгэлгүй байх тухай ойлголт байдаг. Хоосон үг, амлалт, тайлбар итгэлийг бий болгохгүй. Итгэл олох цорын ганц арга нь үйлдэл юм. Итгэл шударга, тууштай, хариуцлагатай байхыг шаардана. Итгэл зөвхөн үнэнээс бий болно. Худал хуурмагт үндэслэсэн итгэл үгүй болох нь цаг хугацааны л асуудал. Үнэн бол үнэн л байдаг, үнэнд юу ч зарцуулах хэрэггүй. Харин худал, хуурмагт будаг шунх, байнгын арчилгаа, зардал хэрэгтэй. Жаахан анзаарга алдахад л “худал” “үнэнд” байраа тавьж өгнө. Иймд хүмүүсийг хуурч, мэхлэн, худлаа ярьж байгаа хүмүүс ийм зардалтай сонголт хийж байгаа нь бусдыг хуурч мэхэлснээс олох ашиг нь зардлаасаа давж байна гэж үзэж байгаа хэрэг. “Би худлаа яриад улсад ямар хохирол авчраа вэ?” гэж улсын их хурлын нэгэн гишүүн асуусан байна. Харин би түүнээс “Худлаа ярьснаасаа та ямар ашиг олсон бэ?” гэж асуумаар байна.

Эдийн засагчид итгэлцлийн талаар олон тооны судалгаа хийсэн байдаг. Тухайлбал, Нобелийн шагналт эдийн засагч Arrow (1972) эдийн засгийн хоцрогдлыг итгэлцлийн түвшингээр тайлбарлах боломжтой гэж үзжээ[1]. Итгэлцлийн эдийн засагт үзүүлэх нөлөөг тоогоор хэмжсэн судалгаанууд ч байдаг. Algan, Cahuc нар (2010) итгэлцэл нь эдийн засгийн өсөлтөд чухал нөлөөтэй болохыг тоон шинжилгээгээр нотолсон.[2] Тэдний судалгаагаар хэрэв өвлөн авсан итгэлийн түвшин нь Шведтэй адил байсан бол Орос, Унгар, Польш улсын нэг хүнд ногдох ДНБ нь одоогийн түвшингээсээ 168%, 82%, 78%-иар тус тус өндөр байх байжээ. Ингээд бодохоор итгэл бол орлого нэмэгдүүлэх хүчин зүйл, эдийн засгийн нэн чухал нөөц юм.

Улсын хөгжил итгэлцлээс ингэж хамаардаг юм бол итгэлцлийг хэрхэн бий болгох вэ? Өнгөрсөн жилийн Эдийн засгийн форумын “Итгэлцэл” гэсэн сэдэв их анхаарал татаж билээ. Итгэлцэл чухал гэдгийг төр засгийн удирдлагууд хүлээн зөвшөөрч байсан нь сайшаалтай ч, итгэлцлийг сайжруулцгаая хэмээн уриалж байсан нь итгэлцлийн мөн чанарыг ойлгохгүй байна уу даа гэх сэтгэгдэл төрүүлж байсан юм. Учир нь итгэл хоосон үг, уриа лоозонгоос бий болдоггүй болохоор бие биедээ итгэцгээе, итгэлцэл бий болгоцгооё гэж уриалах үр дүнгүй. Харин итгэл олохын төлөө, нэгэнт олсон итгэлийг алдахгүйн төлөө хичээж ажиллах нь итгэл бий болох үндэс юм. Монголчууд “хэлсэн үгэндээ эзэн болж, идсэн хоолондоо сав бол” гэж ярьдаг. Төр, төрийн түшээд энэ зарчмаар ажиллаад эхэлвэл төрд итгэх итгэл аяндаа дээшилнэ. Харин хоосон яриа, амлалт, уриалга, худал хуурмаг мэдээлэл итгэлийг үгүй хийх болно. “Худал үнэнд гүйцэгдэх нь цаг хугацааны л асуудал” бөгөөд итгэл худал хуурмаг хоёр зэрэгцэн орших боломжгүй.



[1] Arrow, Kenneth J. 1972. “Gifts and Exchanges.” Philosophy and Public Affairs, 1(4): 343–62.
[2] Algan, Yann, and Pierre Cahuc. "Inherited trust and growth." The American Economic Review (2010): 2060-2092.