Monday, December 25, 2017

“САЙХАН” САНАА ХҮССЭН ҮР ДҮНД ХҮРЭХ БАТАЛГАА БИШ: ЦЭВЭР АГААР ХӨТӨЛБӨР БА УТАА

Монголд аливаа асуудлыг төрөөр шийдүүлэх гэж шаарддаг, шахдаг уламжлал бат бөх оршсоор. Төрд итгэсээр, төсөв мөнгөө томсгосоор. Төрөөс ч “сайхан, сайхан” санал, санаачлага гарган бидний асуудлыг шийдэхээ амлаж, төсөл хөтөлбөр боловсруулан тэрбум тэрбумаар нь хөрөнгө мөнгө батлуулна.

Гэхдээ энэ уламжлал өөрчлөгдөх цаг болоогүй юу...

Өнөөдөр УБ хотод гадаах байтугай байшин доторхи ч харагдахааргүй өтгөн утаа суунаглан байна. Хэдхэн жилийн өмнө УБ хотын агаарын бохирдлыг арилгах хөтөлбөр боловсруулан төсөв мөнгө хуваарилж байхад энэ “сайхан” санааг иргэн бүр дэмжиж, утааны асуудал шийдэгдэх нь хэмээн хүлээж байж билээ. Өдгөө 240 тэрбумаар тогтохгүй их хөрөнгө мөнгийг утааг арилгаж, агаарын чанарыг сайжруулахад зарцуулчихсан, өч төчнөөн үйл ажиллагаа хэрэгжүүлчихсэн гэж байгаа ч 100 метрийн цаана юу байгаа нь харагдахгүй утаан дунд иргэд бухимдан сууна.

Санаа нь “сайхан” байх нь үр дүнд хүрэх баталгаа болдоггүйн нэг жишээ энэ ажгуу.

Харин төр засгийн удирдлагууд юу ч болоогүй мэт өнөөх л утааг бууруулж, ард иргэдийн эрүүл мэндийг сайжруулахаа амлалтаа өгсөөр, төсөв мөнгөө хуваарилсаар л… Утаагаа яагаад бууруулж чадаагүй болохоо тайлбарлаж, хариуцсан этгээдүүдтэй хариуцлага тооцох талаар таг дуугүй…

Төр засаг ч яахав байдагаараа: өнөөх л хариуцлагагүй, хоосон амласан, хөрөнгө мөнгө шаардсан. Харин иргэд итгэсээр, төсөв мөнгийг нь өсгөсөөр байх уу?


Friday, January 20, 2017

Хэн хариуцлага хүлээх ёстой вэ?

Өнөөдөр архи согтууруулах ундаа худалдахыг хориглосон шийдвэрийн сүүлийн өдөр.

2016 оны 1 сарын 16-ны өдөр Баянгол дүүрэгт 5 иргэн хордож нас барсан шалтгааныг тодруулахаар шинжилгээ хийх хугацаанд нийслэлд 3 хоногийн турш (1 сарын 18-20) архи, согтууруулах ундаа худалдахыг хориглосон шийдвэр гарчээ.[1] Харин шинжилгээний хариу өнөөдөр гарахаар хүлээгдэж байсан ч, албаныхан мэдээлэл хийсэнгүй.

Уг нь хүнсний аюулгүй байдал, чанар, стандартыг хянаж, сахиулах ёстой байгууллага, хариуцсан албан тушаалтан нь хариуцлага хүлээх ёстой байлтай. Гэтэл энэ шийдвэрээрээ уг байгууллагыг татвар төлөн санхүүжүүлдэг иргэдтэйгээ хариуцлага тооцсон  хэрэг боллоо. Энэ шийдвэрийн ард жижиг бизнес эрхэлдэг хичнээн аж ахуйн нэгжийн 3 өдрийн орлого тасарч, угийн хүнд байдалд байгаа бизнесийнхэнд нийт хэр их алдагдал авч ирснийг тооцоолж үзвэл хэдэн төгрөг болох бол? 9600 гаруй аж ахуйн нэгжийг шалгасан гэсэн мэдээллийг ашиглаад өдөрт хамгийн багадаа 20000 төгрөгийн орлого олдог гэж үзээд тооцоо хийвэл хамгийн багадаа 600-аад сая төгрөгийн алдагдал гарч байна.[2]

Түүнчлэн, эдгээр бизнесийн цаана хэдэн хүний орлого буурсан, хэдэн өдрийн цалин хасагдсан, хэдэн хүн амьдарлынхаа баярт үйл явдлыг тэмдэглэхээр төлөвлөсөн байснаа гэнэтийн энэ шийдвэрээс болж цуцалсан, гэх зэрэг нөлөөг яривал энэ тоо үүнээс хэд дахин өндөр болохыг төсөөлөхөд бэрх юм.  

Уг шийдвэрээс болж хэдэн аж ахуйн нэгж нууцаар ажиллаж, хэдэн чанаргүй архи дамаар зарагдсан бол? Хуулийн дагуу бүтээгдэхүүн худалдаж авч байгаа хүмүүс чанар стандартын шаардлага тавих эрхтэй бол, хууль бусаар худалдаж авч байгаа хүмүүс юу олдсоныг л авах нь тодорхой. Түүнчлэн хэвийн хуваарийн дагуу ажлаа гүйцэтгэдэг хэдэн ажилтан илүү цагаар ажиллаж, хэдэн ажилтан ар гэртээ хийх ажлаа хойшлуулсан бол? 352 ажилтан нийт 9600 гаруй аж ахуйн нэгж шалгасан гэж мэдээлснээс үзэхэд өдөрт 9-13 аж ахуйн нэгж шалгаж байсан эдгээр ажилтнуудад унтах цаг гаргахад ч хэцүү байсан бол уу.

Бараг архинаас болж хордсон эсэх нь ч тодорхойгүй байхад гаргасан энэхүү шийдвэр үнэхээр хачирхалтай бөгөөд хичнээн хүнд ямар үр дагавар, хэр хэмжээний зардал авчрахыг тооцсон эсэх нь эргэлзээтэй. Энэ янзаар Улаанбаатарт нэг эсвэл нэг хэсэг албан тушаалтан нийлээд зоргоороо шийдвэр гаргаж иргэдийн өдөр тутмын амьдарлын хэвийн байдлыг алдагдуулж, бусниулдаг жишиг тогтжээ.


Tuesday, December 27, 2016

ИРЭХ ОНД ЯАЖ БАЯЖИХ ВЭ?

Ингэвэл мөнгөтэй болно, тэгвэл бурзайна, баяжина гэх яриа, лекц, пост, имэйл, мессеж харагдах нь элбэг. Агуулгыг нь харахаар ажил хийнэ гэсэн үг хаана нь ч байхгүй. Гэтэл олон хүн итгээд, оролцоод, тараагаад байгааг бодоход ортой ч юм болов уу? Хэрэв ортой бол эдгээр хялбар аргаар олох орлого хаанаас бий болох вэ? Тун сонирхолтой асуулт. Учир нь эдийн засагт “үнэгүй хоол” байдаггүй.

Жишээ нь бүгдээрээ “Мөнгөтэй болох ном уншуулаад, арга чарга хэрэглээд” орлоготой болохоо хүлээгээд “зүгээр суувал” лав бүгд өлсөж үхэх байх. Айл өрх ном уншуулаад, хэн нь ч ажил хийхгүй бол бүгдээрээ өлсөж, даарахтай адилхан улсаараа зүгээр суувал идэх хоолгүй, өлсөж даарах л болно. Тэгэхээр “мөнгөтэй болгох хялбар арга” хэрэглэснээр улсын нийт орлого лав өсөхгүй байх. Учир нь эдгээр арга хэрэглэсэн зарим хүмүүс аргандаа найдаад биеийн амар харж, амардаг болвол эдийн засагт бий болох нийт орлого лав өсөхгүй, төдийгүй өмнөхөөсөө буурч мэдэх юм.

Ингээд бодохоор өмнөхөөсөө өсч, нэмэгдээгүй, магадгүй багассан орлогоос л хэн нь илүү хүртэх вэ гэдэгт эдгээр арга нөлөөлөх нь ээ. Үүнийг орлого дахин хуваарилалт гэдэг. Мөнгө олох хялбар аргыг хэрэглэсэнээр хэн нэгэн баяжиж байгаа бол тэр орлого нь хөдөлмөрлөж, бүтээж буй хүний орлогоос хасагдаж байгаа байх нь. Өөрөөр хэлбэл, “АЖИЛЛАХЫГ НЬ ЧИ АЖИЛЛА, ААХИЛАХЫГ НЬ БИ ААХИЛЪЯ” гэдэг аргууд гэж нэрлэмээр ч юм уу.

Маргаангүй орлого өсгөдөг өөр нэг арга бол илүү их, илүү бүтээмжтэй ажиллах юм. Дээрхээс ялгаатай нь ажил хийж олсон мөнгө бол өөрөө бүтээж бий болгосон орлого. Гутал үйлдвэрлэж олсон ч бай, гутал засаж олсон ч бай, гутал тосолж олсон ч бай адилхан л хувь хүний бүтээсэн орлого, ажил хийж олсон мөнгө. Ингээд бодохоор ажил хийж байгаа хүн бүр үйлдвэрийн эзэн ч бай, үйлчлэгч ч бай, өвлийн хүйтэнд самар аягалан зардаг нэгэн ч бай ялгаагүй орлого бүтээгчид юм. ХЭНЭЭС Ч ГУЙГААГҮЙ, ӨӨРӨӨ БҮТЭЭСЭН, ХЭНД Ч “МИНИЙХ” ГЭЖ БАРДАМ ХЭЛЭХ, АЖИЛ ХИЙЖ ОЛСОН МӨНГӨ САЙХАН. Ирэх онд сайн ажиллаж, их мөнгө олноо.

Tuesday, November 1, 2016

МОНГОЛЫН БАХАРХЛЫН ӨДРИЙН ТЭМДЭГЛЭЛ

Чингис хааны төрсөн өдөр бөгөөд Монголын бахархлын өдөр. Энэ өдөр манай улсын түүхэнд нэгэн агуу хүн төрж, Монголын төдийгүй дэлхийн түүхийг бичилцсэн билээ. Монгол хүний хувьд түүхээрээ, агуу их хаанаараа, өвөг дээдсээрээ бахархахын зэрэгцээ өнөөгийн Монгол Улс, хамтдаа оршин буй Монголчууд бас өөрийнхөө тухай эргэцүүлэн сууна. Тэр үед юуг зөв хийгээд Монгол Улс дэлхийг байлдан дагуулсан, хамгийн хүчирхэг улс байв, өнөөдөр юуг буруу хийгээд Монгол Улс бусдын дэмжлэггүй биеэ даагаад явж ч чадахгүй хөгжил дорой улс болов?

Өнөөдөр манай улсын эдийн засаг нь уналттай, өрийн дарамттай, бага орлого, өндөр ажилгүйдэлтэй, харин хүмүүс нь гайхширсан, айж түгшсэн бас горьдож найдсан байдалтай байна. Магадгүй, дээрх асуултыг асуух, эргэцүүлэхэд тохиромжтой цаг үе ч байж мэдэх юм. Багаасаа үзсэн түүхийн хичээлүүдийг эргээд санахаар хэн, хэзээ, хэдэн улс байлдан дагуулав, эсвэл ялсан уу, ялагдсан уу гэдэг талаар л мэдээллүүд байсан шиг. Харин бидэнд тэр үед Монголчууд хэрхэн амьдарч байсан, амь зуулга нь юун дээр тогтож байсан, хэрхэн ялж, бас хэрхэн ялагдаж явсан, үнэт зүйлс нь юу байв зэрэг мэдээлэл дутмаг байх шиг санагддаг.

Өнөөгийн удирдлагууд, улс төрийн гол намуудад итгэл алдарч, нэг хүчирхэг удирдагчтай байх нь зүйтэй гэж үзэх хүмүүс ч олширчээ. Мэдээж Чингис хаанаа санагалзан, тийм хүнээр удирдуулвал улс орон маань хөгжиж, хүчирхэгжинэ гэж санаснаас тэр биз. Гэвч асуудлын гол, амжилтын нууц нь хувь хүнээсээ илүүтэй түүний бий болгосон тогтолцоонд байсан болов уу. Чингис хааны тухай ном зохиол, кино, нэвтрүүлэгт дахин дахин дурьдагддаг хоёр зүйл бол хуулийн засаглал, урамшууллын шударга тогтолцоо юм.

Чингис хаан хүмүүсийн гол гол харилцааг зохицуулах хууль гаргаж, түүнийгээ тогтвортой хэрэгжүүлж байжээ. F. Hayek нэгэнтээ бусад хүмүүсийн үйл хөдлөлийг зөв таамаглах боломж олгодогт хууль, дүрмийн ач холбогдол оршдог гэж хэлсэн. Хууль тогтвортой бөгөөд хуулийн өмнө бүгд тэгш байснаар хуулийн засаглал дор эзэн хаан хүртэл дур зоргоороо авирлан хувь хүмүүсийн хүчин чармайлтыг үр дүнгүй болгохоос хамгаалж чаджээ.

Харин өнөөгийн Монголд, хүмүүсийн, эдийн засгийн харилцааг нэгбүрчлэн зохицуулах гэж оролдож, хуулиуд нь гарсан даруйдаа өөрчлөгдөж, хэрэгжилт нь хангалтгүй байна. Сүүлийн үед эрх баригч нам солигдох бүрт хуулиуд өөрчлөгддөг болох шинжтэй.

Чингис хаан мэдлэг, чадвартай, шударга ардтай байхыг хүсч байсан бөгөөд түүнд тохирсон шударга урамшууллын тогтолцоог бий болгосон байна. Эдийн засгийн ухаанд үүнийг “урамшуулал ажилладаг” гэдэг. Тэрээр “үл харгис, үнэнч шударга, цэгц журамтай эрдэм гүн, билэг хурц хүмүүсийг эрх биш сайшаан хүндлэх хэрэгтэй бөгөөд зусар бялдууч, элбэрэл журамгүй этгээдийг жигшин занах ёстой”[1] хэмээн хуульчилж, хэрэгжүүлж байжээ.

Харин өнөөгийн Монголд хэн илүүг шалгаруулах гэж эрмэлзэхийн оронд танилдаа тал засах,  тааруухнаа гомдоохгүй гэж хойшоо уралдсаар байхад бид яаж өсч, дэвжих билээ. Үүний улмаас, шалгарсан, дэвшсэн нэгнээ хүндэтгэх, бахархахын оронд хардаж, доромж үзэх нь элбэг. Хэрэв хэн илүү бүтээмжтэйг, хэн илүү хариуцлагатайг урамшуулдаг шударга тогтолцоотой байсан бол олон олон залуучууд “цүнх баригч” болохын оронд мэдлэг, чадвараа нэмэхийн төлөө хичээнгүйлэн хөдөлмөрлөж, өөр хоорондоо уралдан завгүй байх байсан. Түүнчлэн, түүнээс олон тооны залуучууд сурах ч үгүй, ажиллах ч үгүй, мэдлэг чадвартаа анхаарах ч үгүй хойш суун хойргошихгүй байсан болов уу.






[1] https://mn.wikipedia.org/wiki/Их_Засаг